هنر حصیر بافی یکی از اصیل ترین و دلنشین ترین هنرهای دستی ما ایرانی ها است. این هنر ریشه در خاک و طبیعت دارد و از زمان های قدیم در سفره ها و گوشه و کنار خانه هایمان جا داشته است.
شاید بپرسید که اصلاً حصیر چیست و از چه گیاهی ساخته می شود؟ حصیر در واقع از بافتن شاخه ها و ساقه های خشک گیاهان خودرو به دست می آید. گیاهانی مثل نی، برگ نخل و ساقه گندم که در دست هنرمند جان میگیرند.
این محصولات علاوه بر حس گرما و بوی خوش طبیعت، مقاومت خیلی خوبی دارند. در این مقاله از هنرهای دستی قصد داریم خیلی ساده با تاریخچه، انواع بافت ها، وسایل لازم و آموزش حصیر بافی آشنا شویم.
تاریخچه هنر حصیربافی: از نیاز کهن تا زیبایی امروز
طبق یافته های باستان شناسان، حصیربافی جزو نخستین مهارت های دستی بشر به حساب می آید. این هنر حتی قبل از بافت پارچه و ساخت سفال در میان انسان ها رواج داشته است.
مردم دوران باستان برای جابجایی دانه ها و خوابیدن روی زمین نمدار، شاخه ها و علف های خشک را در هم میتنیدند. این شیوه هوشمندانه بعدها در سرزمین ایران و بین النهرین تبدیل به یک صنعت همگانی شد.
در کشور ما همیشه دو قطب اصلی حصیر بافی شمال و حصیر بافی جنوب زبانزد خاص و عام بوده اند. بافنده های هر شهر هم بر اساس پوشش گیاهی همان منطقه زیباترین دست بافت ها را خلق می کنند.
مواد اولیه و لوازم حصیر بافی سنتی
زیبایی کار با حصیر در این است که هیچ ماده شیمیایی مضری در آن به کار نمیرود. مواد اصلی بافت شامل موارد زیر است:
- نی های نیزار و گیاه کرتک: گیاهان خودرویی که کنار تالاب ها رشد می کنند و در آموزش حصیر بافی با نی استفاده میشوند.
- ترکه نرم بید (مروار): شاخه های منعطف درخت که در صنعت مرواربافی برای ساخت سبد نان و جای لباس کاربرد دارند.
- برگ نخل خرما (پیش نخل): معروف ترین ماده اولیه در حصیر بافی جنوب که با دست های پرتوان بافته میشود.
- ساقه برنج و گندم (سوف و لی): ساقه های طلایی شالیزار که در حصیر بافی گیلان و روستای فشتکه به زیرانداز و سفره تبدیل می شوند.
- تسمه ها و نخ های بادوام: برای کارهای روزمره امروزی یا حصیر بافی پلاستیکی از نوارهای پلاستیکی و کنفی مقاوم استفاده می کنند.
ابزار ساده کار حصیربافی
شما برای شروع این کار به دستگاه های صنعتی و گران قیمت احتیاج ندارید. وسایل اصلی عبارتند از:
- درفش و سوزن بلند: برای عبور دادن الیاف از میان تار و پود و گره زدن رج ها.
- قیچی، چاقوی تیز و داس کوچک: برای بریدن ساقه ها و تمیز کردن لبه های کار.
- تشت آب: برای خیساندن برگ ها تا قبل از بافت کاملاً نرم شوند و موقع تا خوردن نشکنند.
انواع سبک های حصیربافی در شهرهای مختلف ایران
هنر بافندگی در هر نقطه از ایران ویژگی های جالب خودش را دارد:
- کپوبافی خوزستان (دزفول): هنر دست زنهای خوزستان که با برگ نخل و گیاه کرتک بافته می شود. ظروف کپو با کامواهای رنگارنگ و منگوله های شاد آراسته میشوند و بسیار محکم هستند.
- حصیربافی گیلان و مازندران: ساخت انواع سبد حصیری شمالی و کیف حصیری شمال با رنگ روشن و عطر ملایم شالیزار که برای خرید روزانه و سفر بسیار محبوب است.
- حصیربافی سیستان و بلوچستان (سیس بافی): ساخت وسایل محکم با الیاف نخل وحشی به دست مردمان صبور و هنرمند این دیار.
- حصیربافی بوشهر و هرمزگان: بادبزن های حصیری معروف، کلاه های ضد آفتاب و سبدهای مخصوص جمع آوری خرما.
کاربردهای جذاب حصیر در دکوراسیون و زندگی روزمره
امروزه وسایل حصیری فراتر از یک زیرانداز سنتی رفته اند و به دکوراسیون های شیک و طبیعی راه پیدا کرده اند:
- سبد و زنبیل های کاربردی: برای مرتب کردن لباس ها، وسایل اتاق کودک و بردن وسایل سفر.
- دیوارکوب و پرده: نصب انواع حصیر برای بالکن جهت ایجاد سایه خنک و تابش ملایم نور آفتاب.
- سینی های پذیرایی: سینی های گرد حصیری برای سرو چای، شیرینی و نان که گرمای بی نظیری به میز میدهند.
حصیربافی مدرن در خانه با لوله های کاغذی
شاید تهیه برگ نخل یا نی طبیعی در شهرهای بزرگ کار راحتی نباشد. یک شیوه جدید به نام حصیربافی با کاغذ یا بافت روسی ابداع شده است که طرفداران بسیار زیادی دارد.
در این شیوه، روزنامه ها و کاغذهای باطله را دور یک میله باریک می پیچند و لوله های کاغذی مقاومی می سازند. با رنگ آمیزی و بافت این لوله ها وسایلی درست میکنند که مقاومتی درست شبیه چوب طبیعی دارند.
این هنر جذاب بهترین روش برای یادگیری آموزش حصیر بافی ساده و شروع یک کسب و کار خانگی پر سود برای علاقه مندان است.
روش نگهداری و تمیز کردن وسایل حصیری
اگر از محصولات حصیری درست نگهداری کنید تا سال ها بدون تغییر باقی می مانند. نکات مهم نگهداری شامل موارد زیر است:
- شستشوی اصولی: هرگز سبدها را در آب غرق نکنید و داخل ماشین ظرفشویی قرار ندهید. بهترین راه، تمیز کردن گرد و خاک با یک دستمال نم دار است. در صورت شستشو با آب هم فوراً آن را در جریان هوای آزاد خشک کنید.
- دوری از آفتاب داغ و بخاری: قرار گرفتن طولانی در برابر گرمای زیاد باعث شکننده شدن بافت گیاهی میشود.
- روغن کاری دوره ای: سالی 1 یا 2 مرتبه چند قطره روغن زیتون یا پارافین روی یک دستمال بریزید و روی سطح کار بمالید تا همیشه براق و منعطف بماند.
چرا باید از صنایع دستی حصیری استفاده کنیم؟
استفاده از محصولات حصیری به جای پلاستیک، کمک بزرگی به حفظ سلامت محیط زیست است. این الیاف کاملاً طبیعی هستند و به راحتی به چرخه طبیعت بر میگردند.
از طرف دیگر، خرید این ظروف از بافندگان بومی باعث ایجاد شغل و رونق زندگی خانواده های زحمتکش روستایی می شود.
کلام پایانی
حصیربافی هنر پیوند با طبیعت و یادگار ارزشمند نیاکان ما است. از جنوب تا شمال ایران، هر سبد و زیرانداز نشان دهنده ذوق و صبوری مردم آن دیار است.
آوردن این صنایع دستی به محیط زندگی امروزی، حال و هوای خانه های آپارتمانی را با آرامش طبیعت پیوند میزند.
در ادامه پیشنهاد می کنیم مطلب «سرمه دوزی: هنری اصیل و فاخر در تار و پود تاریخ ایران» را هم مطالعه کنید.
