نقش و نگار در تار و پود زندگی با هنر گلیم‌ بافی + فیلم

هنر گلیم بافی یکی از قشنگ ترین و قدیمی ترین شاخه های هنرهای دستی در کشور ما است. بافتن گلیم با نخ های رنگارنگ و پشمی از قدیم تا امروز گرمابخش خانه های باصفای ایرانی بوده است.

این هنر اصیل با دستان پرتوان زنان و مردان زحمتکش روستایی و عشایری ساخته شده و امروزه در دکوراسیون خانه های شیک هم جایگاه بالایی دارد. خیلی از افراد می خواهند بدانند گلیم چیست و تاریخچه آن به کجا می رسد. همچنین یادگیری آموزش گلیم بافی از پایه و راه اندازی یک گلیم بافی ساده در منزل طرفداران فراوانی پیدا کرده است.

گلیم بافی چیست و چه فرقی با قالی و فرش دارد؟

اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم گلیم بافی چیست باید گفت گلیم یک زیرانداز سبک، صاف و بدون کرک است. در بافتن فرش، بافنده نخ را دور تارها گره میزند و اضافه آن را میبرد. به همین دلیل فرش کرک دار و ضخیم میشود.

اما در گلیم بافی خبری از گره و کرک بلند نیست. بافنده نخ های رنگی یعنی پود را یکی از زیر و یکی از رو رد میکند و با شانه ای به اسم دفتین روی آن ضربه میزند تا سفت شود. به این مدل، بافته تخت و صاف میگویند.

در گذشته به بعضی از زیراندازهای این چنینی پلاس هم میگفتند. گلیم نسبت به فرش وزن بسیار سبکتری دارد. خیلی راحت تا میشود و شستشوی آن در خانه آسان است. خاک و مو هم لابه لای آن گیر نمیکند. امروزه از گلیم علاوه بر زیرانداز برای دوخت کیف سنتی، رومیزی، کوسن و تابلو دیواری استفاده میکنند.

تاریخچه گلیم بافی: یادگار هزارساله دستان هنرمند

شاید جالب باشد بدانید که انسان ها خیلی قبل تر از یادگیری فرش، بافتن گلیم را بلد بودند. انسان های نخستین بعد از ریسیدن پشم گوسفند برای در امان ماندن از سرمای زمین شروع به بافتن گلیم کردند. به همین دلیل گلیم بافی از کهن ترین هنرهای تاریخ به شمار می رود.

در ایران سابقه این هنر به چند هزار سال قبل برمیگردد. ایلات و عشایر مانند قشقایی ها، ایل شاهسون، بختیاری ها، کردها و بلوچ ها هر کدام سبک مخصوص به خودشان را دارند. آنها بدون نقشه کاغذی و با تکیه بر ذهن و چشم خود نقش گل، پرنده و دشت را با نخ های پشمی پیاده میکردند.

مواد اولیه گلیم بافی: هر آنچه برای شروع کار لازم است

طبیعی بودن الیاف باعث ماندگاری بالای گلیم میشود. موادی که در بافت یک محصول خوب استفاده می شوند عبارتند از:

• نخ پشمی: پشم گوسفند اصلی ترین نخ برای پود و رنگ آمیزی کار است. پشم طبیعی پا را گرم نگه میدارد و دوام بالایی دارد.
• نخ پنبه ای: نخ های سفید رنگی هستند که عمودی روی دار بسته میشوند و تار یا چله نام دارند. نخ پنبه به دلیل این که کش نمی آید مانع کج شدن گلیم خواهد شد.
• نخ ابریشم: در کارهای خیلی ریز و تزیینی گران قیمت استفاده میگردد و درخشش فوق العاده ای دارد.
• رنگ های گیاهی و طبیعی: بافنده ها در گذشته نخ ها را با پوست گردو برای رنگ قهوه ای، پوست انار برای رنگ زرد و روناس برای رنگ قرمز تیره رنگرزی میکردند. این رنگ ها با شستن از بین نمیروند و به مرور زمان زیباتر به نظر می آیند.

وسایل و ابزار کار در گلیم بافی

گلیم بافی نیاز به تجهیزات صنعتی ندارد. برای شروع کار وسایل زیر کافی است:

• دار گلیم بافی: چهارچوب فلزی یا چوبی است که نخ ها روی آن بسته میشوند. برای کار در منزل دارهای رومیزی در ابعاد 50 در 70 سانتی متر عالی و کم جا هستند.
• دفتین یا دَفّه: وسیله ای شبیه شانه آهنی سنگین است. بعد از رد شدن هر نخ با دفتین ضربه میزنند تا بافت یکنواخت و محکم شود.
• شانه: وسیله ای برای صاف کردن تارها در زمان بافتن.
• قیچی تیز: برای چیدن نخ های اضافه و تمیز کردن ریشه ها در انتهای کار.
• سوزن و پودکش: میله ای فلزی که رد کردن نخ از لابه لای چله ها را ساده تر میکند.
• چوب کجو و هاف: دو قطعه چوب که میان تارها قرار میگیرند تا نخ های زیر و رو از هم فاصله پیدا کنند.

انواع روش های بافت گلیم به زبان ساده

گلیم ها با شیوه های گوناگونی بافته می شوند. آشنایی با آنها برای انتخاب یا خرید مفید است:

• 1. بافت ساده دو رو: ساده ترین شیوه بافت است. نخ پود یکی زیر و یکی رو میرود. بزرگترین مزیت این بافت این است که پشت و رو ندارد و از هر دو سمت آن میتوان استفاده کرد.
• 2. بافت سوماک یا پیچ باف: نخ به دور تارها پیچانده میشود. بافت ضخیم و یک رو است و پشت آن نخ های آزاد قرار دارند.
• 3. بافت ورنی: گلیم فوق العاده ظریف آذربایجان و دشت مغان است که طرح های حیوانی و پرندگان در آن بافته میشود.
• 4. شیرکی پیچ سیرجان: بسیار بادوام و سنگین است. گره های آن مقاومت بالایی مثل قالی دارند و شهرت جهانی دارد.
• 5. گلیم گل برجسته: زمینه کار صاف است اما نقشه گل ها و بوته ها دارای کرک و پرزدار بافته میشوند تا جلوه ای چشمگیر بسازند.

معروف ترین گلیم های محلی در مناطق مختلف ایران

هر نقطه از ایران نشانه های فرهنگی خودش را در بافت گلیم نشان میدهد:

• گلیم شاهسون اردبیل: نقشه های هندسی، لوزی های چندرنگ و ترکیب های شاد مثل قرمز و سرمه ای دارد.
• گلیم قشقایی فارس: نقش های سنتی برگرفته از حیوانات کوهی مانند بز، طاووس و گیاهان وحشی دارد.
• گلیم سنه سنندج: فوق العاده ظریف است و معمولا با طرح بوته جقه های اصیل بافته میشود.
• گلیم هرسین کرمانشاه: پرنقش و نگار، محکم و دارای رنگ بندی هماهنگ با خطوط کرم و سرمه ای است.
• گلیم بلوچ و سیستان: رنگ های ملایم تر مثل لاکی ملایم، شتری و کرم تیره در آن دیده میشود.
• گلیم لری و بختیاری: ضخیم، بادوام و دارای نقش مایه های اصیل منطقه زاگرس است.

نقشه گلیم بافی: از روش های ذهنی تا جدول های شطرنجی

قدیمی ها گلیم را به صورت ذهنی میبافتند یعنی طرح خاصی روی کاغذ نداشتند و طرح در خیالشان شکل میگرفت. اما اگر تازه کار هستید هیچ نگرانی وجود ندارد زیرا امروزه از نقشه های شطرنجی استفاده میشود.

نقشه شطرنجی مثل کاغذهای نقاشی چهارخانه است. هر خانه کوچک رنگ نخ مورد نظر را نشان میدهد. کافی است خانه ها را بشمارید و با همان رنگ روی دار پیش بروید. برای شروع طرح های ساده مثل لوزی، زیگزاگ و خطوط مایل بهترین گزینه هستند.

آموزش گلیم بافی از پایه: 4 قدم برای شروع در خانه

برای این که اولین بافته خود را شروع کنید این 4 مرحله ساده را به خاطر بسپارید:

1. قدم اول، چله کشی: نخ سفید پنبه را با فاصله های کاملا برابر و محکم دور دار میپیچیم. این نخ ها اسکلت اصلی بافت شما هستند.
2. قدم دوم، بستن زنجیره و پایین کار: با یک نخ ضخیم تر چند رج ساده میبافیم تا پایین کار محکم شود و شل نگردد.
3. قدم سوم، بافت و کوبیدن با دفتین: حالا نخ پشمی رنگی را یکی از زیر و یکی از رو رد میکنیم و با دفتین آرام میکوبیم تا رج ها کنار هم قرار بگیرند.
4. قدم چهارم، جدا کردن و گره ریشه ها: وقتی اندازه کار کامل شد نخ ها را از دار میبریم و دوتا دوتا به هم گره میزنیم تا ریشه های محکم ایجاد شود.

کاربردهای امروزی و شیک گلیم در زندگی

امروزه کاربرد گلیم فراتر از زیرانداز است. طراحان از آن وسایل گوناگونی میسازند:

• لوازم خانه: رانر روی میز غذاخوری، پادری، روکش مبل و کوسن های سنتی زیبا.
• وسایل شخصی: کیف های زنانه دوشی با ترکیب چرم طبیعی، کوله پشتی و جامدادی های خاص.
• تزیین دیوار: قاب کردن گلیم های کوچک به عنوان تابلوهای دیدنی و مدرن در پذیرایی.

آیا گلیم بافی درآمد دارد؟ بررسی شغل گلیم بافی در خانه

شاید سوال شما هم باشد که آیا گلیم بافی درآمد دارد و سود آن چقدر است. بله این کار از بی دردسرترین مشاغل خانگی به حساب می آید چون:

• شروع با سرمایه کم: با خرید یک دار کوچک و چند کلاف نخ میتوان کار را آغاز کرد.
• بدون سر و صدا: دار گلیم سر و صدایی ندارد و به راحتی گوشه اتاق جای میگیرد.
• فروش محصولات کوچک: بافتن کیف یا کوسن وقت کمی میخواهد ولی فروش و سود خیلی خوبی به همراه دارد.
• فروش راحت در اینترنت: میتوان کارهای دستباف را در فضای مجازی و بازارهای آنلاین به خریداران معرفی کرد و فروخت.

دوستدار سلامت و محیط زیست

فرش های ماشینی با الیاف مصنوعی پلاستیکی ساخته میشوند و ممکن است باعث حساسیت ریه شوند. اما گلیم اصیل از پشم گوسفند و رنگ گیاهی تهیه میگردد. این دستبافته ها بدون حساسیت هستند و در طبیعت تجزیه می شوند و زباله ای به جا نمیگذارند.

سوالات پرتکرار کاربران درباره گلیم بافی

حرف آخر: اصالت و زیبایی در خانه شما

هنر گلیم بافی علاوه بر این که به ذهن آرامش میدهد یک راه خوب برای کسب درآمد در خانه است. با یادگیری این هنر میتوانید هنر دست و سلیقه خودتان را در خانه داشته باشید و سنت نیاکان را زنده نگه دارید.

در ادامه پیشنهاد میکنیم مطلب “هنر حصیربافی: هنری کهن و کاربردی در قلب طبیعت” را هم مطالعه کنید.